Spotkanie historii z nowoczesną technologią. Zamek Królewski w Sandomierzu po renowacji z tytułem "Fasada Roku 2025"

Sandomierska twierdza to obiekt o biografii równie imponującej, co skomplikowanej. Jej początki sięgają XIV wieku – wzniesiona za czasów Kazimierza Wielkiego jako gotycka rezydencja obronna, w epoce Jagiellonów zyskała renesansową formę z krużgankami, podkreślającą reprezentacyjny charakter.

Zamek nie uniknął jednak katastrof dziejowych. Poważne zniszczenia przyniósł potop szwedzki w XVII wieku, po którym obiekt przebudowano w duchu baroku i klasycyzmu, zmieniając jego pierwotny wyraz. Po rozbiorach Polski budowla stopniowo popadała w ruinę – przez lata pełniła funkcje koszar wojskowych i więzienia.

Dopiero po II wojnie światowej rozpoczęto długotrwały remont, trwający trzy dekady. Wówczas zdecydowano się na zróżnicowane potraktowanie elewacji: zachodnią oraz wieże południową i północną – z fragmentami pierwotnego ceglano-kamiennego lica – odsłonięto, uzupełniając brakujące elementy i detale. Najwyższe kondygnacje pokryto nowym tynkiem. Elewację wschodnią zachowano natomiast w jej klasycystycznej postaci.

W 1986 roku zamek przekazano Muzeum Okręgowemu w Sandomierzu, a późniejsze lata przyniosły kolejne inwestycje: stabilizację wzgórza (1998), remonty wnętrz (2001), modernizację poddasza (2002) oraz odnowę baszty południowej i sali rycerskiej (2004–2005). Dziś obiekt pełni funkcję kulturalną, pozostając "żywym" pomnikiem historii regionu.

Choć elewacje remontowano wcześniej w latach 90. XX wieku, w ostatnich latach zaczęły pojawiać się wyraźne oznaki starzenia i degradacji. Pęknięcia, ubytki spoin, zniszczone wyprawy tynkarskie oraz zawilgocenie i zasolenie murów sprawiły, że potrzebna była renowacja oparta nie na doraźnych poprawkach, lecz na rozwiązaniach systemowych.

Prace prowadzono od lutego do października 2025 roku w ramach Rządowego Programu Odbudowy Zabytków "Polski Ład". Renowacja odbywała się pod nadzorem konserwatora zabytków. Wykonawcą była firma KALDO Sp. z o.o., działająca według projektu przygotowanego przez PHU RABUD.

Największym przeciwnikiem ekipy budowlanej okazało się… położenie zamku. To, co przez stulecia było naturalną linią obrony, dziś utrudnia logistykę prac.

– Ukształtowanie terenu sprawiło, że dostęp do ścian od strony wiślanej skarpy był wyjątkowo utrudniony, co znacząco komplikowało montaż rusztowań – podkreśla Marcin Główka, kierownik budowy. Jak dodaje, na ścianach widoczne były pęknięcia konstrukcyjne, miejscami brakowało spoin, a tynki – również te z elementami boniowania – były zniszczone i popękane. Dodatkowo mury wykazywały zawilgocenie, zasolenie oraz ślady korozji biologicznej.

– Od początku wiedzieliśmy, że renowacja musi opierać się na systemowych, sprawdzonych rozwiązaniach, które nie tylko przywrócą zabytkowej tkance estetykę, ale przede wszystkim zabezpieczą mury na długie lata – zaznacza.

Zakres robót był kompleksowy. Obejmował m.in. "szycie" murów w miejscach spękań, wzmacnianie i kotwienie ścian zewnętrznych, a także usunięcie zdegradowanych wypraw i wykonanie nowych tynków. Częściowo odnowiono również elewację ceglaną – tam, gdzie zniszczenia były największe, uzupełniono fugi i wykonano niezbędne zabiegi konserwatorskie.

Wymieniono też wszystkie obróbki blacharskie – na miedziane. Istotnym etapem stała się likwidacja zawilgocenia i zasolenia murów oraz impregnacja powierzchni ze śladami aktywności biologicznej, co pozwoliło zahamować postępujące procesy degradacyjne.

W przypadku obiektów zabytkowych liczy się nie tylko estetyka. Równie ważna jest zgodność z wytycznymi konserwatorskimi i zachowanie równowagi wilgotnościowej murów.

– Nie było miejsca na kompromisy ani rozwiązania doraźne. Kluczowe było zastosowanie technologii zapewniającej skuteczną ochronę zabytkowej tkanki, przy jednoczesnym zachowaniu jej autentycznego charakteru – podkreśla Marcin Główka.

Dlatego podczas remontu zastosowano specjalistyczny system tynków renowacyjnych WTA firmy Baumit. Ich szerokoporowata struktura ma umożliwiać "oddychanie" ścian – pobieranie wilgoci z murów i stopniowe oddawanie jej do otoczenia w postaci pary wodnej. Jednocześnie tynki magazynują szkodliwe sole, ograniczając ich migrację i chroniąc zewnętrzne warstwy elewacji przed degradacją.

Na tynkowanych partiach elewacji wprowadzono odcień złamanej bieli przechodzący w delikatne piaskowe tony, zastępując wcześniejszą chłodną biel cynkową. Dla zapewnienia trwałości i łatwiejszej konserwacji nałożono paroprzepuszczalną farbę silikonową Baumit StarColor, odporną na zabrudzenia, wilgoć oraz działanie grzybów, glonów i pleśni.

Odnowiony zamek ponownie "patrzy na Wisłę z godnością" – a jego elewacja stała się dowodem, że nowoczesna technologia może być sprzymierzeńcem historii. Prace zostały zauważone przez środowisko architektoniczno-budowlane: w ogólnopolskim konkursie Fasada Roku 2025, odbywającym się pod honorowym patronatem Izby Architektów Rzeczypospolitej Polskiej, Zamek Królewski w Sandomierzu zwyciężył w kategorii "budynek zabytkowy po renowacji".

To wyróżnienie otworzyło drogę do kolejnego etapu – udziału w Baumit Life Challenge 2026, gdzie stawką jest tytuł Europejskiej Fasady Roku. Niezależnie od wyniku międzynarodowej rywalizacji jedno pozostaje pewne: renowacja sandomierskiego zamku pokazuje, że ochrona dziedzictwa nie musi oznaczać rezygnacji z technologii – przeciwnie, bywa ona warunkiem, by zabytki mogły przetrwać w dobrej kondycji dla kolejnych pokoleń.